Gevaarlijke wateren

Piraterij. Het doet mij toch altijd meteen denken aan Kapitein Haak uit Peter Pan of aan Jack Sparrow uit Pirates of the Caribbean. Piraterij komt echter niet alleen in films en sprookjes voor. Zeeën worden tot op de dag van vandaag door echte piraten onveilig gemaakt. In de westerse criminologie wordt er nauwelijks aandacht aan dit onderwerp besteed. Daarom wil ik in dit artikel eens wat aandacht schenken aan dit onderbelichte thema. Hoe vaak komt het voor? Waar wordt het gepleegd? Hoe pakken we het aan?

Door Louise Huijbregts

In Europa komt piraterij of zeeroof niet of nauwelijks meer voor. Echter, voornamelijk voor de westkust van Afrika en Zuidoost-Azië is piraterij nog een regelmatig voorkomend verschijnsel. Hoewel de frequentie ook daar afneemt, blijken de zeeroutes niet minder gevaarlijk. Piraten schijnen namelijk steeds gewelddadiger te worden. Wereldwijd waren er in 2016 ruim 191 incidenten van (poging tot) piraterij, ruim 50 minder dan in 2015. Tegelijkertijd steeg het aantal mensen dat werd ontvoerd voor losgeld van 19 in 2015 naar 62 in 2016 (IMB, 2016). Bij bijvoorbeeld de Golf van Guinee, aan de westkust van Afrika, is het zo gevaarlijk dat het International Maritime Bureau (IMB) schepen adviseert een andere route te nemen. Het gaat dus om serieuze dreigingen.

Waarom komt piraterij in Europa nog nauwelijks voor en in Zuidoost-Azië en West-Afrika nog wel? Het is moeilijk om de achterliggende oorzaken van piraterij precies aan te geven (Bruyneel, 2009). Er kunnen wel een aantal factoren worden onderscheiden die zeer waarschijnlijk van invloed zijn. Ten eerste zijn geografische factoren van belang: zowel in Zuidoost-Azië als in Afrika is de kustlijn lang en het vergt dus veel inspanning om de kustwateren te beveiligen. Aangezien de meeste West-Afrikaanse landen niet rijk zijn, is het beveiligen van de kust voor hen financieel niet haalbaar. In Zuidoost-Azië is een groot deel van de kusten zelfs bezaaid met moeilijk doordringbare jungle (Bruyneel, 2009). Deze extra moeilijkheid maakt het bewaken van de kusten daar praktisch bijna onmogelijk.

Ook is de potentiële opbrengst van belang bij het plegen van criminaliteit. Met een overval op een schip verdient één piraat gemiddeld zo’n $600 (Bruyneel, 2009). Wanneer er bemanningsleden worden ontvoerd – wat tegenwoordig vaak het geval is – wordt deze winst al gauw vertienvoudigd. Aangezien men in Zuidoost-Azië en West-Afrika een veel lager gemiddeld inkomen heeft dan in Europa, zijn dit voor hen enorme bedragen. De baten van het overvallen van een schip zijn dus erg hoog. Natuurlijk vergt deze vorm van criminaliteit wel voorbereiding en brengt het plegen van overvallen en ontvoeringen op zee risico’s met zich mee, maar deze mensen zien geen andere manier om te overleven en nemen die risico’s dus voor lief.

Ook interessant: hoe pakken we piraterij aan? Het is niet zo gemakkelijk als een straatroof, omdat op zee het ideaal van ‘mare liberium’ heerst: de zee is vrij en niemand zijn eigendom. Maar wie heeft er dan rechtsmacht wanneer er een misdaad gepleegd wordt aan boord van een schip, dat vaart in het midden van een oceaan? Met het ondertekenen van het VN-Zeerechtverdrag hebben staten zich verplicht samen te werken bij de bestrijding van zeeroof (Somers, 2010). Artikel 105 van dat verdrag geeft staten het recht om beslag te leggen op piratenschepen en om personen aan boord van die schepen te arresteren. Ook hebben de staten het recht om de daders te veroordelen en hen straffen op te leggen. Kortom: een staat mag verdachte piraten vervolgen die geen enkele band hebben met die staat.

In Nederland zal het OM alleen tot vervolging overgaan als het schip, de bemanning van het schip of de piraten een band met Nederland hebben. Daarvoor wordt gekeken naar: 1) de vlag waaronder het schip vaart, 2) de nationaliteit van de piraten en de slachtoffers en 3) de lading aan  boord van een schip (De Boever, 2015). Nederland hoeft zich in dat geval niet te baseren op de universele rechtsmacht die artikel 105 van het VN-Zeerechtverdrag geeft. In het Wetboek van Strafrecht zijn in de artikelen 381-415b scheepvaartmisdrijven opgenomen. Het Nederlandse beleid is echter vooral gericht op het berechten van verdachten van piraterij in de eigen regio. Nederland ondersteunt daarom internationale inspanningen gericht op het beter aanpakken van piraterij, maar er worden in ons land nauwelijks piraten vervolgd.

Met behulp van dit artikel heb ik geprobeerd jullie een inkijkje te geven in de wereld van de piraterij. Het is een complexe vorm van criminaliteit die lastig uit te bannen is vanwege moeilijkheden bij het verminderen van mogelijkheden ertoe, en vanwege het internationale rechtskarakter ervan. Hierom is het, naar mijn mening, een heel interessante vorm van criminaliteit voor ons criminologen. Ik pleit daarom voor meer aandacht voor dit soort interessante, maar onderbelichte thema’s in de criminologie! Over welke criminologische onderwerpen zouden jullie graag meer willen weten?

Bronnen

Boever, A. de. (2015). De vervolging van piraterij op zee in de praktijk. Universiteit Gent [masterthesis].
Bruyneel, M. (2009). Trends in piraterij op zee; verschillen tussen Zuidoost-Azië en Somalië.
International Maritime Bureau (2016). Piracy & Armed Robbery Attack Report. Geraadpleegd op 14 april 2018, van: https://www.icc-ccs.org/piracy-reporting-centre.
Somers, E (2010). Piraterij: een bedreiging voor de koopvaardij, in  F. Maes, en P. Willems, Water: bron van leven en conflicten. Leuven: Acco.

You may also like...

×