Waakzaamheid geboden: WhatsApp voor criminaliteitspreventie

Op zondagavond kwam er een melding binnen in de WhatsApp-groep van onze buurt. Daarin stond: ‘ALERT! Net twee jongens bij mij binnen geweest. Ze hebben mijn telefoon meegenomen’. Direct gevolgd door een vaag signalement (een blauwe jas met capuchon). Meteen kwamen buurtbewoners in actie: vier groepsleden gingen naar buiten om op zoek te gaan naar de daders.   

Door Anemoon Wibier

Gedurende de afgelopen drie decennia is de burger een steeds actievere rol gaan spelen bij de verwezenlijking van sociale veiligheid (Van der Land, 2014). Veel burgers zijn bereid de politie te ondersteunen bij haar kerntaken, zoals het houden van toezicht en het opsporen van criminaliteit. Er worden steeds vaker activiteiten ondernomen door burgers, die inspelen op het verminderen van onveiligheid en onveiligheidsgevoelens. Ook zijn er steeds meer initiatieven waarbij gebruik wordt gemaakt van de nieuwe technologie, in de vorm van sociale media. De WhatsApp buurtpreventie is een voorbeeld van een dergelijke moderne vorm van burgerparticipatie.

De doelstellingen van deze vorm van burgerparticipatie zijn het vergroten van de veiligheid en de sociale leefbaarheid in wijken, door de preventieve werking die uitgaat van dergelijke burgerinitiatieven (Evers, 2014). In buurten waar een WhatsApp buurtpreventie actief is, wordt vaak ook een informatiebord geplaatst. Hier gaat een afschrikwekkende werking van uit. Uit een pilot in de Tilburgse wijk Reeshof is bijvoorbeeld gebleken dat het aantal woninginbraken daalde met ruim 33% ten opzichte van de zelfde periode in het voorgaande jaar.

Burgers kunnen zelf een groot gebied in de gaten houden en kennen bovendien vaak de routines van hun eigen buurtgenoten. Hierdoor kunnen burgers zelf vaak goed inschatten of een situatie of persoon als verdacht dient te worden aangemerkt. Een ander voordeel van deze moderne manier van buurtpreventie is dat er relatief eenvoudig en snel een grote groep mensen kan worden ingelicht over verdachte situaties.

De praktijk van zondagavond wijst echter uit dat de WhatsApp-groep verder gaat dan preventie alleen. Buurtgenoten gaan – na het alarmeren van de politie via 112 – gezamenlijk naar buiten om ‘op jacht’ te gaan naar de daders. Wat kunnen ze doen als ze deze inderdaad opsporen?

Op grond van art. 53 Wetboek van Strafvordering hebben ook burgers de bevoegdheid om een verdachte aan te houden, in geval van ontdekking op heterdaad. De grenzen die de burgers aan dienen te houden bij het burgerarrest zijn niet voor iedereen duidelijk. Zo moet de aangehoudene meteen aan de politie worden overgedragen, net als mogelijk in beslag genomen voorwerpen. De aanhouder mag echter wel dwang uitoefenen om te voorkomen dat de verdachte ervandoor gaat voordat de politie er is. Dit geweld mag niet verder gaan dan datgene wat noodzakelijk is om te bereiken dat een verdachte niet wegrent. Het geweld wat wordt gebruikt dient te allen tijde proportioneel te zijn.

Vol adrenaline ging men de straat op in de hoop ‘een man met een blauwe jas’ aan te houden.

Deze juridische kaders waren niet bekend bij de buurtgenoten, noch waren er afspraken gemaakt over hoe te handelen in geval van ‘een heterdaad’. Vol adrenaline ging men de straat op in de hoop ‘een man met een blauwe jas’ aan te houden. Er werd niemand aangetroffen en misschien was dat ook maar goed ook. Want adrenaline kan een slechte raadgever zijn wanneer het gaat om de naleving van het proportionaliteitsbeginsel. Om nog maar niet te denken aan het feit dat de daders gewapend hadden kunnen zijn, waardoor de ‘simpele’ inbraak had kunnen uitmonden in een geweldsdelict. Ook dat scenario was niet van tevoren in de buurt besproken. Men had gezamenlijk afgesproken om deze moderne vorm van buurtpreventie in te voeren, zonder goed na te denken over de consequenties van de Alert-app. Sociale media kennen veel voordelen, maar de gevolgen van het gebruik zijn niet altijd te overzien. Waakzaamheid in het gebruik is dus geboden.

Bronnen:
Evers, T. (2014). Werkbeschrijving Whatsapp. Geraadpleegd op 23-03-2016 via: http://www.hetccv.nl/binaries/content/assets/ccv/dossiers/woninginbraak/tilburg_buurt_watsapp_werkbeschrijving.pdf
Land, M. van der, Stokkom, B. van & Boutellier, H. (2014). Burgers in veiligheid. Een inventarisatie van burgerparticipatie op het domein van de sociale veiligheid. Den Haag: WODC